Afet durumlarında, insani yardım malzemelerinin ihtiyaç sahiplerine ulaştırılmasına Afet Lojistiği (Disaster Logistics) adı verilmektedir. Lojistik: Talep ve Stok Yönetimi, Depolama ve Katma Değerli Hizmetler, Taşımacılık, Risk ve Sigorta, Gümrük ve Terminal Hizmetlerinden oluşan bütünleşik bir sistemdir (Şekil 1). Bu faaliyetlerin birbirleriyle entegre ve senkronize bir şekilde yapılmasıyla başarıya ulaşılabilir.
Şekil 1 Lojistik Kavramı
İnsani Yardım Malzemelerine Yönelik Lojistik üçe ayrılmaktadır:
- Afet Lojistiği (Disaster Logistics): Toplumun tamamı veya belli kesimleri için fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplar doğuran, normal hayatı ve insan faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan, etkilenen toplumun kendi başına baş etme kapasitesinin yeterli olmadığı doğal, teknolojik veya insan kaynaklı olaylara yönelik lojistik.
- Acil Durum Lojistiği (Emergency Relief/Aid Logistics): Toplumun tamamının veya belli kesimlerinin normal hayat ve faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan ve acil müdahaleyi gerektiren etkilenen toplumun kendi başına baş etme kapasitesinin yeterli olduğu olaylara yönelik lojistik.
- Sosyal Yardım Lojistiği (Social Assistance Logistics): İhtiyaç sahiplerine uygun sosyal yardım ve hizmetlerin sağlanmasına yönelik lojistik.
Yukarıda belirtilen lojistik faaliyet gruplarının bütünleşik bir şekilde ele alınması gerekmektedir.
Afetler aşağıdaki şekilde iki gruba ayrılmaktadır:
- DOĞAL AFETLER
- Yavaş Gelişen Doğal Afetler (şiddetli soğuklar, kuraklık, kıtlık vb.)
- Ani Gelişen Doğal Afetler (depremler, seller, toprak kaymaları, kaya düşmeleri, çığ, fırtınalar, hortumlar, volkanlar, orman yangınları, tsunami, vd )
- DOĞAL OLMAYAN AFETLER (nükleer, biyolojik, teknolojik, kimyasal, savaş, kaza, yangın, vd )
Afetler; Klimatik, Jeolojik, Biyolojik, Sosyal ve Teknolojik Afetler olarak da sınıflandırılmaktadır (Tablo 1). Farklı afet türleri farklı afet lojistiği çalışmaları gerektirecektir. Örneğin Kimyasal Biyolojik Radyasyon ve Nükleer (KBRN) kaynaklı afetlere yönelik lojistik çalışmalar, son derece uzmanlık gerektiren çalışmalardır. Kaynakların verimli kullanımı açısından farklı afet türlerini dikkate alan ortak bir afet lojistik planı oluşturulmalıdır. Lojistik yönetimi: Taleplerin doğru ürün, doğru yer, doğru zaman, doğru miktar, doğru şekil, doğru doküman ve doğru maliyet ölçütleri sağlanarak karşılanmasıdır (Şekil 1)
Afet lojistik planının ülke, bölge, il, ilçe, mahalle ve bina/tesis şeklinde hiyerarşik yapıda olması, birbiriyle entegrasyonunun sağlanması, simülasyon çalışmaları ile sınanması, eğitim ve tatbikatlar ile içselleştirilmesi gerekmektedir. Afet Lojistiğinin; afet yönetiminin hazırlık (afet öncesi), müdahale (afet esnası), iyileştirme ve yeniden kurma (afet sonrası) aşamaları ile paralellik göstererek uygulanması gerekmektedir. 6 Şubat depremi ani gelişen jeolojik doğal afet türündendir.
İnsani yardımı lojistiğinde önemli olan;
- Doğru Malzemeyi,
- Doğru Kişiye,
- Doğru Miktarda,
- Doğru Nitelikte,
- Doğru Zamanda ve
- Doğru Yerde
ulaştırabilmektedir. Lojistiğin yedi doğrusunda olan “Doğru Maliyet” terimi özellikle afet anında uygulanan insani yardım lojistiğinde söz konusu değildir.
Tablo 1 Afetlerin Sınıflandırılması
Tablo 2’de görüldüğü gibi afetler etkilerine göre dört seviyede tanımlanmaktadır. 6 Şubat 2023 Depremi uluslararası yardım çağrısına çıkılan dördüncü seviye bir depremdir. Farklı seviyeler için farklı lojistik kapsam söz konusu olacaktır.
Tablo 2 Afetlerin Etki Seviyeleri
| SEVİYE | ETKİ | OLAY TÜRÜ VE ÖLÇEĞİNE GÖRE DESTEK DURUMU |
| S1 | Yerel imkânlar yeterlidir. | İl AFAD Merkezi |
| S2 | Destek illerin takviyesine ihtiyaç vardır. | İl AFAD Merkezi1. Grup destek iller |
| S3 | Ulusal desteğe ihtiyaç vardır. | 1. ve 2. Grup destek iller +Ulusal kapasite |
| S4 | Uluslararası desteğe ihtiyaçvardır. | 1. ve 2. Grup destek iller +Ulusal kapasite +Uluslararası destek |
Sürekli gelişim için performans yönetimi önemlidir. Bu nedenle afet öncesi, sırası ve sonrasına ilişkin afet lojistiği performans göstergeleri belirlenmeli, ölçülmeli, başka ülkeler ile kıyaslanmalı, gerekli analizler yapılmalı ve iyileştirici önlemler alınmalıdır. Afet öncesi performans yönetimi için il ve ilçe bazında afet lojistiğine hazırlık indeksi oluşturulmalıdır.
Türkiye Afet ve Acil Durum Yönetim Planları yapısı Şekil 2’deki gibi oluşturulmuştur. Stratejik seviyede Türkiye Afet Yönetim Stratejisi (TAYS) yer almaktadır. Taktik düzeyde afet öncesine yönelik “Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP)”, afet esnasına yönelik “Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)” ve afet sonrasına yönelik “Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı (TASİP)” öngörülmüştür TARAP ve TAMP yayımlanmış, TASİP hazırlık aşamasındadır. Operasyonel düzeyde 81 il bazında hazırlanmış ve yayımlanmış olan “İl Afet Risk Azaltma Planları (İRAP)” ve “İl Afet Müdahale Planları (TAMP)” bulunmaktadır. Ancak bu planlar lojistik kavramını bir bütün olarak almamakta ve her çalışma grubunda ayrı ayrı öngörülmektedir. Lojistikte etkinlik ve verimlilik merkezi ve bütünleşik planlamaktan geçmektedir.
Şekil 2 Türkiye Afet ve Acil Durum Yönetim Planları
Ülkemizde afetlere etkin müdahaleyi sağlamak amacıyla 2014 yılında Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) hazırlanmış ve güncellenmiş hali 24 Şubat 2022 tarihli ve 31760 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. TAMP’nın amacı; afet ve acil durumlara ilişkin müdahale çalışmalarında görev alacak çalışma grupları ve koordinasyon birimlerine ait rolleri ve sorumlulukları tanımlamak, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki müdahale planlamasının temel prensiplerini belirlemektir. TAMP, ülkemizde yaşanabilecek her tür ve ölçekte, afet ve acil durumlara müdahalede görev alacak bakanlık, kurum ve kuruluşlar, özel sektör, STK’lar ve gerçek kişileri kapsar. TAMP ile entegre planlama yaklaşımı ve modüler yapısıyla afet sırasındaki operasyon risklerini en aza indirecek bir sistem kurgulanmıştır.
TAMP Kapsamında oluşturulan çalışma grupları ve lojistik faaliyet yoğunluğu Tablo 3’de verilmiştir. Tablodan görüldüğü üzere lojistik faaliyetlerin en yoğun olduğu çalışma grupları “Nakliye”, “Ayni Bağış Depo Yönetim ve Dağıtım” ile “Teknik Destek ve İkmal”dir.
Tablo 3 TAMP Çalışma Grupları ve Lojistik Faaliyet Yoğunluk İlişkisi
| ÇALIŞMA GRUBU | LOJİSTİK FAALİYETLER | ||
| ÇOK YOĞUN | YOĞUN | AZ YOĞUN | |
| Haberleşme | x | ||
| Enerji | x | ||
| Güvenlik ve Trafik | x | ||
| Yangın | x | ||
| Arama ve Kurtarma | x | ||
| Sağlık | x | ||
| Tahliye ve Yerleştirme Planlama | x | ||
| Nakliye | x | ||
| Ulaşım Alt Yapı | x | ||
| Barınma | x | ||
| Yerleşim Alt Yapı | x | ||
| Beslenme | x | ||
| Enkaz Kaldırma | x | ||
| Tarım, Orman, Gıda, Su ve Hayvancılık | x | ||
| Kimliklendirme ve Defin | x | ||
| Ayni Bağış Depo Yönetimi ve Dağıtım | x | ||
| Teknik Destek ve İkmal | x | ||
| Uluslararası Destek ve İşbirliği | x | ||
Tüm afet lojistiği çalışmalarının temeli, risk yönetimine dayanmaktadır. Öncelikle insan hayatı olmak üzere tüm kayıp ve hasarları lojistik açısından azaltmanın yolu, risklerin doğru belirlenmesi ve buna uygun şekilde afet lojistik planının hazırlanmasından geçmektedir. Risk azaltma çalışmaları afet yönetiminin en önemli aşamasıdır. Afetler, insanların toplu olarak bulunduğu yer ve zamanlarda olabilir. Bölgede çok değerli tarihi eserler, tüneller, önemli enerji, sanayi ve ulaştırma tesisleri olabilir. Afet lojistik planı riske dayalı planlamanın bir sonucu olmalıdır. Özellikle kurulan, kurulmakta ve kurulacak olan Lojistik Köy/Merkezlerin afet lojistiği açısından konumları ve rolleri iyi belirlenmelidir. Sonuç olarak Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) dikkate alınarak “Türkiye Afet Lojistik Sistemi” nin yukarıdaki konular dikkate alınarak hazırlanması gerekmektedir.
Tedarik Zinciri Yönetimi gereksinim duyulan ürün ve bilgilerin tedarik zinciri boyunca bütünleşik bir şekilde karşılanmasıdır.
Sonuç olarak insani yardım malzemeleri tedarik zinciri, çok katmanlı ve çok taraflı faaliyetler zinciridir. Özellikle kriz aşamasında organizasyonu, koordinasyonu ve senkronizasyonu zordur. Bu nedenle Afet Yönetimi bir bakanlık düzeyinde oluşturulmalı, bu kapsamda tedarik zinciri ve lojistik faaliyetleri merkezi olarak planlanmalı ve izlenmelidir.
Prof.Dr.Mehmet TANYAŞ
Maltepe Üniversitesi
Uluslararası Ticaret ve Lojistik Bölüm Başkanı
Lojistik Derneği Başkan Yardımcısı
