Ana Sayfa Makaleler DÜNYA DENİZ TİCARETİNDE GEMİ KİRALAMA BROKERLIĞININ YERİ VE ÖNEMİ

DÜNYA DENİZ TİCARETİNDE GEMİ KİRALAMA BROKERLIĞININ YERİ VE ÖNEMİ

3681

İnsanlığın gereksinimleri, yaşam kalitesi ve refahı için vazgeçilmez bir unsur olan dünya ticaretinin vazgeçilmezi ise, çok uzun kıtalararası mesafelerde, büyük hacimlerde en ucuz yük taşımacılığı için tek seçenek olan denizyolu taşımacılığıdır.

Deniz yolu taşımacılığı hizmetin sürekliliğine göre tramp ve liner taşımacılık olarak iki grup altında toplanmaktadır. Düzenli hat taşımacılığı da denilen liner taşımacılıkta gemiler önceden planlanmış bir program dahilinde belirli tarihlerde belirlenen limanlara uğrak yaparak aynı hat üzerinde konteyner taşımaktadırlar. Tramp taşımacılıkta ise büyük tonajlarda kuru yük, dökme yük, petrol ve ürünleri, doğal gaz ve diğerleri olarak sınıflandırabileceğimiz yükler taşınmaktadır. Liner taşımacılığında ‘’hizmet’’ esas iken, tramp taşımalarında ‘’yük’’ esas alınmaktadır. Tramp taşımalarında seferleri önceden planlanmış, belirli bir programa bağlı değildir ve gemiler serbest piyasada nerede kârlı yük bulurlarsa oraya giderek, dünyanın her bir köşesine yük taşımaktadırlar. Gemi kiralama brokerlığı  tramp taşımacılıkta karşımıza çıkan bir meslek iken, freight forwarderlar ise ağırlıklı olarak  olarak liner taşımacılıkta rol almaktadır.

En iyi istihbarat sağlayıcı kabul edilen Clarkson Research –Londra’nın verilerine göre, dünya genelinde tüm taşıma modları ile yılda toplam 15,5 milyar ton yük taşınırken deniz yolu taşımacılığı ile taşınan yük miktarı bu rakamın % 82 si olup 12;5 milyar tondur. Denizyolu taşımacılığı ile taşınan yüklerinde  %16’sı  konteyner ile taşınmakta olup ,% 84 ‘ü ne karşılık gelen  10,5 milyar tonun taşınması tramp taşımacılıkta karşımıza çıkan gemi kiralama sözleşmeleri (Charter Party ) ile gerçekleşmektedir. Kira sözleşmesinin tarafları olan armatör ve kiracı şirketlerinde, tarafların menfaatlerini koruyacak şekilde kira sözleşmeleri maddeleri üzerinde müzakere yapan ve gemilerin kiralanmasını gerçekleştiren gemi kiralama brokerlarıdır.

Armatör kelimesi Fransızcadan dilimize geçmiş bir kelime olup, asıl kullanılması gereken ‘’donatan’’ dır, ancak sektörde  armatör kelimesi yer etmiştir. Türk Ticaret Kanunu madde 1061’de ‘’Donatan gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan gemi malikine denir’’ şeklinde tanımlanmıştır. Donatan (Shipowner)sahip olduğu gemileri tamamen kendisi işletebileceği gibi, bir anlaşma ile ticari ve/veya teknik işletmeciliği konusundan başka bir şirketi yetkili kılabilir ki bu şirketler gemi işletmecisi (Ship Manager) olarak isimlendirilir.

Gemi işletmeciliği ticari ve teknik işletmecilik olarak ikiye ayrılır. Ticari işletme,  her işletmenin var oluş amacı olan para kazanma, kar elde etme amacına paralel olarak, gemilerin navlun/kira kazanmasına yönelik tüm çalışmaları kapsarken, teknik işletme gemilerin uluslararası kurallara uygun olarak yüke, denize ve sefere elverişli olmalarını sağlama amacıyla bakım, onarım, yakıt, malzeme, kumanya, klas kuruluşlar ile ilgili işlemler, sertifikalar, gemi personeli vs. teminini ve organizasyonlarını kapsar. Ticari işletme, gemi kiralama brokerları (Shipbrokers) , teknik işletme ise güverte ve makine enspektörleri tarafından gerçekleştirilir.

Navlun gemi sahibinin taşıma hizmetinden kazandığı gelirin genel ismi olsa da, gemi kiralama şekillerine göre sefer esasıyla gemi kiralamada gemi sahibinin taşıma hizmetini gerçekleştirmesinden aldığı ücrete navlun denirken, zaman esasıyla ve bareboat gemi kiralamada kira denilmektedir. Sefer esasıyla gemi kiralamada ticari ve teknik idare donatanda kalırken, zaman esasıyla gemi kiralamada teknik idare donatanda, ticari idare kiracıda kalır. Bareboat gemi kiralama da ise donatan gemisinin hem ticari ve teknik yönetimini kiracıya devreder ki kiracı şirket artık üçüncü şahıslara karşı donatan durumundadır. Hukuken bareboat kiralamadaki kiracı şirkete gemi işletme müteahhidi (disponent owner) denmektedir.(Sektörde gemiyi time charter olarak kiralayan şirketlerde disponent owner olarak adlandırılmaktadır.)

Deniz ticaretine konu olan kira sözleşmelerinin(Charter party )  tarafları; taşıtan ve taşıyan firmalardır. Yük alım satımını gerçekleştiren ithalatçı, ihracatçı veya yük alım satımına aracılık eden trader şirketler, kira sözleşmelerinde taşıtan /kiracı (Charterer)  durumunda iken,  donatan, gemi işletme müteahhidi,  zaman esasıyla kiralayan firmalar ve/veya gemi işletme yetkisi alan ticari gemi işletmecisi (Commercial ship manager )de taşıyan /taşıyan yetkilisi olarak kira sözleşmesine taraf olurlar.

Donatan /gemi işletme şirketlerinde, aynı klasik işletme tiplerinde olduğu gibi yönetimin fonksiyonları; planlama, organizasyon, yürütme ve kontrol aşamalarının her biri uygulanmaktadır. Planlama aşamasında;   ticari olarak, şirketin sahip olduğu / işleteceği gemilerin hangi bölgelerde çalıştırılacağı, hangi yüklerin taşınabileceği, kiracı  olarak hangi tip firmaların tercih edileceği, gemi bazında hedeflenen günlük kâr oranları, teknik olarak; gemi bakımlarının ne kadar sürede, ne zaman, nerede gerçekleşeceği, tedarikçi şirketlerin kimler olacağı, v.b. konular belirlenir. Organizasyon aşamasında; planlamada belirlenen iş niteliği ve yoğunluğuna göre bir organizasyon şeması yapılır. İnsan kaynakları organizasyon yapına uygun nitelik ve nicelikteki gemi ve ofis personeli alımını gerçekleştirir. Yürütme aşamasında; her bölüm kendi görev tanımında belirtilen işleri gerçekleştirir. Kontrol aşamasında ise üst yönetim gerçekleştirdiği toplantılarda, muhasebe kayıtlarını esas alarak, işletmenin var oluş amacı olan ve gemi bazından belirlenen günlük – yıllık kârlılık hedeflerine ulaşılıp ulaşmadığı kontrol edilir. Eğer ulaşılamamış ise nedenleri saptanır buna göre yeni stratejiler belirlenerek uygulamaya konulur. Donatan şirketlerin kurumsal olanlarında, genel olarak ticaret, teknik, sigorta, muhasebe, insan kaynakları, hukuk departmanları var olup, genel müdüre bağlıdır. Genel müdür şirketin büyüklüğüne ve yapısına göre şirket sahibi veya profesyonel bir yönetici olabilir. Şirketin gelir getiren tek departmanı olması nedeniyle can damarı olan ticaret departmanında gemi kiralama işleri brokerlar tarafından yapılır ve genellikle ticaret departmanı müdürü de brokerlardır. Şirketin sahip olduğu gemilerin fazlalığına göre yapılan iş bölümüne göre bazı işletmelerde ticaret departmanı bağlantı (fixture ) ve operasyon olarak ikiye ayrılır. Fixture bölümünde çalışan brokerlar; geminin bulunduğu yere en yakın limandan piyasanın en yüksek navlun/kiralı  işini bulup, kiracı şirketinin de güvenilir olmasına dikkat alarak, kira sözleşmesinin (charter party ) maddelerini (clause ve ek clause anlamına gelen rider) gemi sahibinin  lehine olacak şekilde kiracı  ile müzakere eder, geminin seferini mümkün olduğunca sorunsuz bir şekilde tamamlaması için, iletişim gücü, ikna etme ve pazarlık yeteneğini, öngörü, bilgi ve tecrübesi ile birleştirerek, gerektiğinde kira sözleşmesinin maddelerini değiştirip ve/veya yeni maddeler ekletip kiracı firmaya kabul ettirerek, piyasa şartlarına göre  kiralama sürecini gemi sahibinin en lehine olacak şekilde sonlandırır.gemi bağlantısı(fixture)gerçekleştikten sonra geminin seferini sorunsuz tamamlayabilmesi için gerekli organizasyon v  Açık hali ‘’ Subject to enough merchandise’’olan  gemi bağlantısını kesinleştiren nihai teyit ‘’STEM ‘’ kiracı firmadan gelince,  dosya operasyon bölümüne devredilir. Daha küçük işletmelerde ve/veya aile işletmelerinde çalışan brokerlar doğrudan şirketin sahibine bağlı olarak çalışmaktadırlar ve fixture, operasyon olmak tüm safları başından sonuna kadar kendileri yürütürler.Operasyon bölümü de gemi bağlantısı kesinleştikten sonra geminin seferini sorunsuzca gerçekleştirebilmesi için, kira sözleşmesinin maddelerine uygun olarak gerekli organizasyonu yapan, takibi gerçekleştiren, sefer bitiminde zaman sayım hesaplarını; demuraj-dispeç hesaplarını yapan operasyon elemanlarından oluşur. Bazı işletmelerde olduğu gibi, operasyon elemanlarının brokerlik tecrübesi olan elemanlardan seçilmiş olması şirket için bir avantaj olacaktır.

Gemi kiralama brokerları donatan,  gemi işletme müteahhidi ,zaman esasıyla kiralayan firmalar veya gemi işletme şirketlerinde çalışabildiği gibi, kira sözleşmesinde kiracı pozisyonundaki olabilen ithalatçı, ihracatçı ve trader şirketlerde de çalışabilmektedir. Alınan satılan mala uygun şekilde gemi kiralayan gemi sahibi/işletmecisi şirketinde çalışan broker ile navlun/kira pazarlığı yapan, kira sözleşmesinin maddelerini kiracının lehine olacak şekilde müzakere eden, demuraj oluşmaması için geminin yükleme ve boşaltma operasyonlarını yakinen takip edip, çıkan sorunları çözen, sefer bitiminde demuraj-dispeç hesaplarını yapan kişilere de gemi kiralama brokerı nadiren de yük brokerı denilmektedir.

Ayrıca, gemi tarafı ile yük tarafını serbest piyasa ve rekabet şartlarında bir araya getirerek, gemiye yük, yüke gemi bulan, kira sözleşmelerinin akdi hususunda aracılık yapan, gerek bağlantı gerekse sefer sırasında taraflar arasında çıkan problemlerin çözülmesinde aracılık ederek, katkı sağlayan ve seferi sonuna kadar takip eden ve navlun/kira geliri üzerinden komisyon alan kişi veya kurumlara da broker denir.  Brokerlar, tariflerden anlaşılacağı gibi bilgi, beceri ve ticari itibarıyla iş görmektedir. Bu sebeple anlaşmanın konusu olan şeye sahip olmasına, onu bizzat taşımasına depolamasına gerek olmadan pazarlama ihtiyacını temin eden, istihbarat ve piyasaya hâkimiyeti ile tarafların anlaşmasının temin eden kişilerdir.

Her zaman deniz ticareti ile uğrasan şirketlerin, işlerini en seri ve en iyi şekilde yürütebilmeleri için her birinin broker istihdam edecek denizcilik departmanı kurması ekonomik ve pratik olmayabilir. Bu durumlarda, brokerlik hizmeti veren kuruluşlar deniz ticareti yapan bu şirketlere brokerlik departmanı kurması için gerekli olandan çok daha düşük bir ücretle, kaliteli hizmet sağlamaktadırlar ya da brokerlik departmanları olsa dahi, daha geniş portföyü olan, konusuna hakim, uzlaştırıcı aracı broker şirketleri ile çalışmayı tercih edebilirler. Brokerlar, kiracı şirketlere mal alım satım aşamasında, alım satımın gerçekleştirilebilmesi için navlun araştırması ve/veya hesabı yaparak indikasyon verme hizmetinde de bulunurlar. Örneğin CIF; Cost Insurance Freight esaslı bir satışta ‘’Freight’’ in ne olması gerektiği konusunda brokera danışılabilir.

Tekrar altını çizmek gerekir ki pek çok kişinin bildiğinin aksine gemi kiralama brokeri, yalnızca gemi ve yükü buluşturan, navlun/kira ve kira sözleşmesinin maddeleri üzerinde anlaşmaya varmalarını sağlayan, geminin seferi boyunca da gemiyi takip eden, çıkan sorunlarda tarafların uzlaşmasına yardımcı olan aracı şirket değildir. Gemi tarafından; donatan, gemi işletme müteahhidi ,zaman esasıyla kiralayan şirketler , ticari gemi işletmecisi (Commercial ship manager ) şirketlerinde ve yük tarafından ithalatçı, ihracatçı, trader şirketlerinde gemi- yük bağlantısını gerçekleştiren kişilerdir.

Brokerların yüke uygun gemi – gemiye uygun yük bulunması için dünya deniz ticaretiyle yakın ilişki içinde bulunması, satış ve kiralama dâhil geniş bir istihbarata sahip olması, çeşitli ülkelere ait uygulamalara hâkim olması gerekmektedir. Bu nedenle bilgilerini güncelleyen, geniş bilgi hazinesine sahip olan danışmanlardır, taraflar arasında aracılık yaptıklarından itibarlı, sözüne güvenilir, ciddi kuruluşlar olmaya mecburdurlar.

Aracı broker şirketleri yetkilerine ve verdikleri hizmete göre üç grupta incelenebilir; tek yetkili (Exclusive) brokerlik; yük ve/veya gemi sahibinin tek bir broker firmasını yetkili kılarak yalnızca onunla çalışmasıdır. Yarı yetkili (Semi-exclusive) brokerlik; yük ve/veya gemi sahibinin birkaç broker firmasını yetkili kılarak yalnızca onlarla çalışmasıdır. Rekabete dayalı (Competitive) brokerlik; genel anlamda yetkili kılınma durumu yoktur. Competitive brokerlar, gemi pozisyonları ve yük/kira tekliflerini takip ederek uygun olanları bir araya getirmek suretiyle bağlantı yapmaya çalışırlar. Brokerlar  portfoyünde bulunan taşıyan ve taşıtan firmaları tonaj, bölge, gemi özellikleri, yük özellikleri vs. gibi değişik gruplara ayırır ve gelen yük veya gemi talebine uygun olan gruplara çoklu elektronik posta yoluyla ulaştırır. Ayrıca yakın ilişkide olduğu veya taşımanın tamamıyla uygun olduğunu düşündüğü şirketlerle telefon görüşmeleri yaparak talebi iletir.

Bir bağlantıda gemi ve yük sahibini bir araya getiren bir veya birden fazla broker da olabilir. Aradaki brokerlar competitive brokerlar dahi olsa, armatör tarafındaki brokera (o bağlantı için) armatör brokerı (Owner’s broker) denir. Armatör brokerı armatörün haklarını gözetir ve onun adına hareket eder. Kiracı tarafındaki brokera ise kiracı brokerı  (Charterer’s broker) denir,kiracı brokerı, kiracının haklarını gözetir ve onun adına hareket eder.

Broker kira sözleşmesinin şartları üzerine tarafların anlaşmasını sağladığı zaman, ücrete hak kazanmış olur. İki tarafın şartlarda anlaşmalarına rağmen, anlaşma hükümlerini taraf ve tarafların ihlal etmesi hâlinde kira sözleşmesine bağlı olarak, broker belli bir oranda da olsa ücret almaya hak kazanabilir. Brokerlık komisyonu taşıyan tarafından ödenir.

Uluslararası bir iş olması nedeniyle brokerlar yalnızca İngilizce diline vakıf olmakla kalmayıp, mesleki İngilizce ve hatta mesleki İngilizce kelimelerinin de kısaltmalarından oluşan jargonu iyi bilmelidirler. Taraflar Türk şirketleri dahi olsa, yazışma dili olarak İngilizce kullanılmaktadır.

Dünya deniz ticaretinde 100-150 yıl öncesinden beri var olan brokerlik mesleği, zaman içinde son derece gelişim göstermiş, uzmanlık ve birçok özellik gerektiren bir meslek dalı olarak dünyanın her yerinde itibar kazanmıştır. Brokerler bu dönemde bilgi ve beceri yanında çok geniş bir istihbarata sahip olmuşlar ve bugünkü haberleşme teknolojisinden de en iyi şekilde yararlanarak ekonomik yönden, aracılık ettikleri şirketlere fayda sağlamışlar ve sağlamaya devam etmektedirler.

Donatan, gemi işletme müteahhidi, ticari gemi işletmecisi var oluş amacı olan sahip oldukları/işlettikleri gemilere navlun kazanma işini üstlenmek, tıpkı eskiden olduğu gibi eve para getirerek geçimini sağlayan baba pozisyonunda çalışıp, şirketin giderleri olan gemi adamlarının maaşının ödenmesinden, yakıt, malzeme, kumanya, bakım onarım, sigorta, işletme ve ticari masrafları, kredi borçları vs. tüm masrafları karşılayıp üzerine bir de kar elde etmek gemi tarafındaki brokerların asli görevidir. Geminin tek bir gün bile yük beklemesi nedeniyle armatörün binlerce dolar  kaybedecek olması , aynı anda en az üç dört gemiyi bekletmeksizin iyi navlunlarla güvenilir kiracılarla çalıştırmak hele ki acımasız rekabet ve ekonomik kriz ortamları düşünüldüğünde hiçte kolay değil tam tersi son derece stresli bir meslektir.Bilgi ve tecrübenin dışında strateji , hızlı ve doğru karar verme yeteneği dahil bir çok kişilik özelliğinin bir arada olması gerekmektedir. İngiltere başta olmak üzere deniz ticaretine her yönüyle önem veren birçok ülkede senelerdir eğitimi verilen ve hatta meslek olarak ta tercih edilen (Geçmişte de hiçbir İngiliz gemisinde İngiliz personel göremezdiniz.) maalesef ülkemizde yeni yeni fark edilir oldu. Senelerdir iş garantisi olduğu düşünülerek gerek üniversitelerde gerekse devlet kurumlarında tüm gençler gemilerde çalışmaya yönlendirilmekte, gemi işletmeciliği yalnızca gemi personeli ve teknik boyutuyla anılmaktadır. ‘’Bu gemileri ticari anlamda kimler, nasıl çalıştırıyor? ‘’ konusu hep göz ardı edilmektedir.

Gemi kiralama mesleğini ancak iş hayatında usta çırak ilişkisiyle ve  uluslararası kira sözleşmelerini inceleyerek, BIMCO’ nun yayınlarını , yorumlarını takip ederek, araştırarak ve en önemlisi yaşayarak öğrenen biz brokerların bir kısmı şanslıydık ki ülkemizin duayen şirketlerinden  olan ve sektörün okulu olarak bilinen DB. Deniz Nakliyat  A.Ş tramp departmanında mesleği öğrendik. Deniz işletmeleri yönetimi bölümlerinde genel olarak tüm deniz işletmelerinin yönetimi konularında öğrencilere eğitim verilmektedir. Gemi brokerlığı eğitimi daha da spesifik bir eğitim olup, bu alanda eğitim Türkiye’de ilk kez 2017 yılında Piri Reis Üniversitesi Denizcilik Meslek Yüksek Okulu’nda verilmeye başlandı ve Piri Reis Üniversitesi halen Türkiye’de bu eğitimi veren tek üniversitedir. Eğitim alarak iş hayatında atılan gençler, sektöre ve işe çok daha çabuk uyum göstererek hızlı bir şekilde ilerleme kat edeceklerdir. Bu durum şirketler, çalışanlar ve ülke ekonomisi açısından katma değer yaratacaktır.

Deniz ticaretinin ana işletmesi olan donatanların var oluş amacı her işletme gibi kar elde etmektir.Deniz işletmeciliğinin ticari boyutunda yer alan  gemi kiralama brokerları da işletmeye sıcak para kazandıran tek masa olarak görev yapmakta olup bu yönüyle deniz ticaretindeki rolleri ve önemleri büyüktür.

Tülin Şendur

Gemi Kiralama Brokerı-Öğretim Görevlisi

Makale Organizasyonunu Yapan:

Ayşe KARAKAYA

Lojistikcilerinsesi.biz

Open Event